Bảy giờ kém mười, bãi xe của nhà máy đã kín. Tôi đứng ở cuối hàng công nhân trong buổi 朝礼 chōrei (họp đầu ca), cách ông quản lý xưởng người Nhật chừng hai bước, tay cầm cuốn sổ bìa xanh đã quăn góc. Ông nói ba câu về chuyện tuần trước có một lô hàng bị trả về vì vết xước trên vỏ nhựa. Tôi dịch lại cho khoảng tám mươi người. Không ai vỗ tay, không ai hỏi, ca làm bắt đầu. Đó là năm phút đầu tiên của một ngày rất bình thường trong nghề tôi theo đã khá lâu.
Người ngoài hay hình dung phiên dịch tiếng Nhật là ngồi cạnh sếp trong phòng họp có máy lạnh, nói qua nói lại. Có phần đó thật. Nhưng phần lớn thời gian của tôi, và của nhiều đồng nghiệp tôi quen, nằm ở chỗ khác: dưới chân dây chuyền, trong phòng QC, trước màn hình với một file Excel tiêu chuẩn kiểm tra dài hai trăm dòng. Bài này tôi kể lại một ngày như thế, rồi tách ra từng mảng để ai đang tính vào nghề có cái nhìn thực tế hơn.
1 – Một ngày bắt đầu từ dưới xưởng
Sau buổi họp đầu ca, tôi theo quản lý đi một vòng 現場 genba, tức hiện trường sản xuất. Người Nhật rất tin vào việc tận mắt nhìn chỗ xảy ra vấn đề, nên vòng đi này gần như ngày nào cũng có. Ông dừng ở trạm ép nhựa, chỉ vào cái khay đựng linh kiện để lệch khỏi vạch sơn vàng, hỏi tổ trưởng vì sao. Câu hỏi bằng tiếng Nhật rất ngắn. Câu trả lời của tổ trưởng bằng tiếng Việt thì dài, có cả chuyện thiếu người ca đêm, chuyện xe nâng hỏng.
Ở chỗ này người dịch phải chọn. Dịch đủ từng chữ thì ông quản lý sốt ruột. Cắt gọn quá thì mất cái lý do thật mà tổ trưởng muốn nói. Tôi thường giữ ý chính trước, rồi thêm một câu “anh ấy còn nói thêm là…” để sếp tự quyết có muốn nghe tiếp không. Không có giáo trình nào dạy chuyện này. Học bằng cách bị nhắc vài lần.
Khoảng chín giờ thì về văn phòng. Lúc này hộp thư đã có ba bốn email tiếng Nhật từ công ty mẹ, thường là hỏi về tiến độ, gửi bản vẽ sửa đổi hoặc nhắc báo cáo tuần. Tôi dịch sang tiếng Việt cho phòng kế hoạch, rồi nhận lại câu trả lời để dịch ngược. Việc này nhẹ đầu hơn dịch nói, nhưng đòi hỏi viết tiếng Nhật đúng kính ngữ, nhất là khi người nhận là trưởng phòng bên Nhật.
Buổi trưa không hẳn là nghỉ
Bữa trưa ở căng tin hay thành giờ “dịch ngoài lề”. Một anh kỹ thuật viên hỏi tôi cách nói với chuyên gia Nhật rằng máy cần thay dao cắt. Một chị bên nhân sự nhờ xem giúp câu chúc trong thiệp cưới gửi giám đốc. Những việc nhỏ này không ai tính vào bảng công, nhưng nhờ nó mà người dịch biết rõ chuyện trong công ty hơn bất cứ ai, và khi vào họp thì hiểu ngữ cảnh nhanh hơn.
2 – Những mảng việc khác nhau trong cùng một cái tên
Cùng gọi là phiên dịch, nhưng công việc hằng ngày có thể khác nhau khá xa. Tôi chia đại khái như bảng dưới, dựa trên những chỗ tôi từng làm và từng phỏng vấn.
| Mảng việc | Việc thường gặp | Áp lực nằm ở đâu |
|---|---|---|
| Thông dịch nhà máy | Họp đầu ca, đi xưởng, dịch hướng dẫn thao tác, đào tạo công nhân | Thuật ngữ kỹ thuật, tiếng ồn, phải đứng nhiều |
| Biên dịch tài liệu | Dịch quy trình, tiêu chuẩn kiểm tra, hợp đồng, bản vẽ | Hạn nộp, độ chính xác từng con số |
| Phiên dịch họp và đàm phán | Họp với khách hàng, nhà cung cấp, đoàn kiểm tra từ Nhật | Tốc độ, giữ thái độ trung lập khi hai bên căng |
| Thông dịch kiêm trợ lý | Lịch làm việc của sếp, đặt vé, giấy tờ, dịch khi cần | Việc không tên, ranh giới công việc mờ |
| Dịch tự do | Nhận dự án dịch tài liệu, đi dịch theo ngày cho đoàn khách | Thu nhập không đều, tự tìm khách |
Ranh giới giữa các mảng không cứng. Ở nhà máy cỡ vừa, một người có thể làm cả bốn ô đầu trong cùng một tuần. Công ty lớn thì tách bạch hơn: có bộ phận dịch thuật riêng, người chuyên dịch họp, người chuyên dịch tài liệu, có cả người phụ trách quản lý 用語集 yōgoshū (bảng thuật ngữ chung).
Khi tìm việc, đọc kỹ phần mô tả xem chữ “phiên dịch” ở đó nghĩa là gì. Có nơi ghi phiên dịch nhưng thực ra tám phần là việc hành chính. Có nơi ghi trợ lý nhưng lại cần dịch kỹ thuật cả ngày.
Hồi chuyển việc lần thứ hai, tôi dành gần một tháng chỉ để đọc mô tả công việc và so yêu cầu giữa các nơi trước khi gửi hồ sơ. Ai muốn làm việc tương tự có thể lướt qua mục việc làm biên phiên dịch để xem các doanh nghiệp đang ghi yêu cầu ra sao, từ trình độ tiếng, ngành sản xuất cho tới việc có phải đi ca hay không.
3 – Thứ thật sự cần, ngoài tấm bằng tiếng Nhật
Tấm bằng JLPT là cửa vào. Nhiều nơi lọc hồ sơ bằng N2, nơi dịch kỹ thuật hoặc dịch họp cấp cao thì nghiêng về N1. Nhưng ai làm lâu đều biết kỳ thi này chỉ có đọc hiểu, từ vựng ngữ pháp và nghe, không có phần nói. Nên chuyện có bằng mà vào họp vẫn đứng hình là rất thường.
Theo tôi, có bốn thứ quyết định người dịch có trụ được hay không. Thứ nhất là nghe được tiếng Nhật “thật”: nói nhanh, nói tắt, giọng vùng Kansai hay Kyushu, nói trong tiếng máy dập. Thứ hai là kiến thức nền về ngành mình đang dịch. Dịch cho xưởng ép nhựa mà không biết バリ bari là ba via thì nghe mười lần cũng không hiểu. Thứ ba là tiếng Việt. Nghe hơi lạ, nhưng nhiều bạn dịch sang tiếng Việt vẫn lủng củng, công nhân nghe không ra ý. Thứ tư là sức chịu đựng, cả thể chất lẫn tinh thần, vì có ngày dịch liền ba cuộc họp mà không kịp uống nước.
Người dịch giỏi không phải người biết nhiều từ nhất, mà là người hiểu hai bên đang thật sự muốn gì.
Câu đó tôi tự viết vào trang đầu cuốn sổ sau một lần dịch đúng từng chữ mà cuộc họp vẫn hỏng. Hôm ấy chuyên gia Nhật nói “検討します” (sẽ xem xét). Tôi dịch nguyên văn. Phía Việt Nam hiểu là đồng ý, về chuẩn bị luôn. Thật ra trong ngữ cảnh đó câu kia gần với lời từ chối nhẹ nhàng. Từ đó tôi hay hỏi lại sếp sau họp: “Ý anh là có làm hay không?” để chắc là mình truyền đúng.
Công cụ mà người mới nên làm quen
Dịch nói thì công cụ chủ yếu là cuốn sổ và cây bút, cộng thêm một bộ kí hiệu ghi nhanh tự đặt. Dịch tài liệu thì khác. Các công ty có dự án dịch dài thường dùng phần mềm hỗ trợ dịch có bộ nhớ như Trados Studio hoặc memoQ, để câu đã dịch rồi không phải dịch lại và thuật ngữ thống nhất giữa nhiều người. Từ điển thì tôi vẫn mở song song bản giấy chuyên ngành với từ điển điện tử, vì nhiều từ kỹ thuật trong từ điển phổ thông dịch sai hoàn toàn.
Còn dịch máy và các công cụ AI thì sao? Tôi có dùng, chủ yếu để đọc lướt email dài hoặc dịch nháp tài liệu nội bộ. Nhưng bản dịch máy với tài liệu kỹ thuật vẫn hay nhầm đơn vị, nhầm chủ ngữ bị lược trong câu tiếng Nhật. Ai ký tên vào bản dịch thì người đó chịu trách nhiệm, nên khâu đọc lại không bỏ được.
4 – Vào nghề bằng cửa nào
Tôi gặp ba kiểu đường vào phổ biến. Kiểu đầu là sinh viên ngành ngôn ngữ Nhật hoặc Nhật Bản học, ra trường xin vào nhà máy làm thông dịch, học thuật ngữ trên đường đi. Kiểu thứ hai là người từng đi Nhật theo diện thực tập sinh hay kỹ năng đặc định, về nước có tiếng nói tốt và hiểu xưởng, chỉ cần bổ sung phần viết và bằng cấp. Kiểu thứ ba là kỹ sư, nhân viên QC học thêm tiếng Nhật rồi kiêm dịch, dần dần chuyển hẳn.
Mỗi kiểu có điểm mạnh riêng. Người học ngôn ngữ thì chắc ngữ pháp, viết email đẹp, nhưng bỡ ngỡ ở xưởng vài tháng đầu. Người từng ở Nhật nghe nói rất tự nhiên, quen tác phong, nhưng hay yếu kính ngữ văn bản. Người làm kỹ thuật thì hiểu bản chất vấn đề, dịch họp kỹ thuật rất trúng, nhưng chuyện ngôn ngữ đôi khi còn non.
5 – Mặt không vui của nghề
Tôi không muốn kể toàn chuyện đẹp. Nghề này có những thứ khá mệt.
Người dịch hay bị kẹt giữa. Sếp Nhật bực vì tiến độ chậm, tổ trưởng bực vì bị trách oan, cả hai đều nhìn vào người đứng giữa. Có lúc bị hiểu lầm là “người của sếp”, có lúc bị sếp nghi là dịch nhẹ đi để che cho anh em. Giữ trung lập nghe dễ, làm thì phải tập.
Công nhận cũng là chuyện khó. Khi cuộc họp trôi chảy, không ai nhớ đến người dịch. Khi có hiểu lầm, người dịch thường bị hỏi đầu tiên. Đường thăng tiến trong một vị trí thuần dịch cũng khá hẹp, nên sau vài năm nhiều người bắt đầu tính chuyển sang quản lý sản xuất, mua hàng, QA hoặc làm cầu nối dự án. Đó là chuyện bình thường, và kinh nghiệm dịch là nền rất có ích cho các hướng đó.
Về thu nhập, tôi chỉ nói được thế này: mức đãi ngộ phụ thuộc rất nhiều vào trình độ tiếng, mảng dịch, ngành và quy mô công ty. Người dịch được họp kỹ thuật hay đàm phán thường được trả khá hơn người chỉ dịch giấy tờ hành chính, nhưng cũng chịu áp lực cao hơn hẳn.
6 – Nếu được nói với chính mình hồi mới vào nghề
Tôi sẽ bảo: đừng chỉ học từ vựng trong sách luyện thi. Hãy xin xuống xưởng sớm, hỏi tổ trưởng tên từng bộ phận máy, tự lập một file thuật ngữ riêng và cập nhật mỗi tuần. Tập ghi chép nhanh bằng kí hiệu. Đọc tin tức ngành bằng tiếng Nhật mỗi sáng mười lăm phút. Và tập hỏi lại khi không chắc, thay vì đoán rồi dịch đại.
Chiều hôm đó, cuộc họp cuối ngày với đoàn khách từ Nhật kết thúc lúc năm giờ rưỡi. Tôi ngồi lại phòng họp thêm mười phút, ghi vào sổ ba từ mới nghe được và một câu mình dịch chưa ổn. Rồi mới về. Ngày mai lại họp đầu ca lúc bảy giờ kém mười.
