Thứ Hai tuần đó tôi được trả công vì chịu ngồi chậm. Thứ Tư thì ngược lại, người ta cần tôi nhanh. Hai ngày cách nhau đúng bốn mươi tám tiếng, cùng một thứ tiếng, cùng một công ty khách hàng, mà cảm giác như làm hai nghề khác hẳn nhau. Nhiều bạn trẻ hỏi tôi nên theo biên dịch hay phiên dịch tiếng Nhật. Thay vì trả lời bằng lý thuyết, tôi kể lại tuần ấy, vì nó cho thấy chỗ khác nhau rõ hơn mọi định nghĩa.
1 – Thứ Hai, mười hai trang phụ lục hợp đồng
Phòng mua hàng gửi sang một phụ lục hợp đồng cung ứng linh kiện, mười hai trang tiếng Nhật, cần bản tiếng Việt để ban giám đốc người Việt duyệt. Hạn là chiều thứ Ba. Nghe thì rộng rãi, nhưng văn bản hợp đồng tiếng Nhật có những câu dài nửa trang, chủ ngữ nằm tít đầu, động từ chốt ở cuối, giữa là ba bốn mệnh đề điều kiện lồng nhau.
Tôi làm theo thứ tự quen. Đọc lướt toàn bộ một lượt, đánh dấu những thuật ngữ pháp lý như 瑕疵担保 kashi tanpo (trách nhiệm đối với khiếm khuyết) hay 甲・乙 kō / otsu (bên A, bên B). Mở lại bản hợp đồng chính đã dịch năm ngoái để giữ thống nhất cách gọi. Rồi mới dịch.
Một câu trong mục giao hàng tôi dịch ba lần. Lần đầu đúng nghĩa nhưng đọc như máy. Lần hai trơn hơn nhưng lỡ đảo thứ tự hai điều kiện, làm thay đổi bên nào phải chịu phí vận chuyển khi giao trễ. Lần ba mới ổn. Không ai thấy hai lần đầu. Đó là cái sướng của biên dịch: sai thì được sửa, miễn là sửa trước khi nộp.
Chiều thứ Hai tôi để bản nháp đó nằm yên, đi làm việc khác. Sáng thứ Ba đọc lại với cái đầu tỉnh, bắt thêm hai lỗi nhỏ. Thói quen “để nguội” này tôi học được từ một chị biên dịch lâu năm, và nó là thứ phiên dịch không bao giờ có.
Biên dịch cần gì nhất
Nếu phải chọn một thứ, tôi chọn sự kiên nhẫn với chi tiết. Biên dịch là tra cứu, so sánh, đọc lại. Một con số sai trong bản dịch hợp đồng hay tiêu chuẩn kỹ thuật có thể gây thiệt hại thật. Kỹ năng viết tiếng Việt cũng quan trọng ngang tiếng Nhật, vì sản phẩm cuối cùng là một văn bản người khác đọc và làm theo, đôi khi ký tên.
Biên dịch cũng là việc làm một mình nhiều. Có người thích điều đó. Có người ngồi hai ngày liền trước màn hình thì bắt đầu thấy ngột.
2 – Thứ Tư, đoàn audit từ Nhật sang
Thứ Tư, khách hàng gửi hai người sang đánh giá nhà máy. Đây là kiểu audit nhà cung cấp quen thuộc: đi xem quy trình, hỏi hồ sơ, soi khu kho, hỏi cách xử lý hàng lỗi. Tôi đi kèm từ tám giờ sáng tới bốn giờ chiều.
Không có chuyện “để nguội”. Câu hỏi bật ra, tôi có chừng một hai giây để chuyển sang tiếng Việt cho trưởng phòng QA. Câu trả lời của chị ấy dài, có số liệu, có tên biểu mẫu, tôi phải ghi nhanh vào sổ bằng kí hiệu rồi chuyển lại sang tiếng Nhật trong lúc chị vẫn còn nói đoạn sau. Tới khu kho, người audit hỏi về 先入先出 sen'nyū sakidashi, nguyên tắc nhập trước xuất trước. Tôi biết từ đó, may. Nhưng ngay sau đó ông hỏi một câu dùng từ lóng trong ngành logistics mà tôi chưa nghe bao giờ.
Phiên dịch bí từ thì làm gì? Tôi hỏi lại ngay, bằng tiếng Nhật, xin ông nói cách khác. Ông giải thích bằng một câu dài hơn và tôi hiểu. Mất mười giây. Nếu tôi đoán mò, có thể mất cả buổi chiều để gỡ hiểu lầm.
Biên dịch được phép sửa, phiên dịch chỉ được phép hỏi lại.
Đó là câu tôi hay nói với người mới. Trong phiên dịch, cái sai đã nói ra là đã vào tai người nghe. Bạn có thể đính chính, nhưng không xóa được nó.
Phiên dịch cần gì nhất
Phản xạ và trí nhớ ngắn hạn. Khả năng nghe một đoạn hai ba câu, giữ ý trong đầu, nói lại đầy đủ. Thêm nữa là sự bình tĩnh khi bị nhìn chằm chằm, vì trong phòng họp người dịch luôn là người mà cả hai phía cùng nhìn vào.
Phiên dịch cũng là việc với con người. Bạn phải đọc không khí: lúc nào người Nhật đang không hài lòng dù câu chữ vẫn lịch sự, lúc nào phía Việt Nam đang phòng thủ. Ai chọn công việc thông dịch tiếng Nhật ở nhà máy sẽ gặp chuyện này gần như mỗi tuần, còn biên dịch thì ít khi phải lo.
3 – Những chỗ khác nhau mà người ngoài ít để ý
Thứ nhất là cách đánh giá. Bản biên dịch được chấm bằng mắt, có người đối chiếu từng câu với bản gốc. Phiên dịch được đánh giá bằng kết quả: cuộc họp có trôi không, hai bên có hiểu nhau không. Một người phiên dịch có thể dùng từ không hoàn hảo nhưng vẫn được khen, vì truyền đúng ý và giữ được nhịp.
Thứ hai là nhịp làm việc. Biên dịch có hạn nộp, có thể làm thêm buổi tối để kịp, nhưng tự chủ được giờ giấc trong ngày. Phiên dịch thì đi theo lịch của người khác. Họp bắt đầu lúc tám giờ thì tám giờ phải có mặt, họp kéo dài thì dịch tới khi xong.
Thứ ba là kiểu mệt. Sau một ngày biên dịch tôi mỏi mắt, mỏi lưng. Sau một ngày phiên dịch audit tôi mệt đầu, về nhà không muốn nói thêm câu nào kể cả tiếng Việt.
Thứ tư là chuyện công cụ. Biên dịch có cả một hệ thống hỗ trợ: từ điển chuyên ngành, phần mềm có bộ nhớ dịch như Trados Studio, bảng thuật ngữ của khách, bản dịch cũ để đối chiếu. Phiên dịch chỉ có cái đầu, cuốn sổ, và những gì đã chuẩn bị trước buổi làm. Vì thế phần chuẩn bị của phiên dịch quan trọng hơn người ta tưởng. Trước buổi audit thứ Tư, tôi đã đọc lại checklist audit của khách năm ngoái và danh sách hồ sơ nhà máy, ghi trước khoảng ba mươi từ có khả năng xuất hiện.
4 – Đi làm thực tế thì ít ai chỉ làm một việc
Ở các nhà máy vừa và nhỏ, người ta tuyển một người làm cả hai. Sáng dịch họp, chiều dịch tài liệu. Chỉ ở công ty lớn hoặc ở các công ty dịch thuật thì mới tách rõ: có người chuyên ngồi dịch hồ sơ, có người chuyên đi dịch cho các đoàn khách. Khi đọc thông tin tuyển dụng, chữ “biên phiên dịch” thường có nghĩa là bạn sẽ làm cả hai, tỷ lệ bao nhiêu thì nên hỏi ngay lúc phỏng vấn.
Tôi nghĩ người mới nên thử cả hai trong vài năm đầu đi làm, rồi mới quyết mình hợp hướng nào. Biên dịch giúp bạn chắc chữ, chắc thuật ngữ. Phiên dịch giúp bạn nhanh và hiểu người. Hai thứ đó bù cho nhau. Tôi biết nhiều người phiên dịch rất trôi chảy nhưng khi phải viết một email tiếng Nhật trang trọng thì lúng túng. Và cũng có người dịch tài liệu cực kỳ sạch nhưng vào họp thì không dám mở miệng.
Về đãi ngộ, tôi không đưa con số vì nó dao động theo ngành, theo vùng và theo trình độ. Chỉ nói được rằng những người dịch họp cấp cao hoặc dịch tài liệu chuyên ngành hẹp như pháp lý, y dược thường được trả khá hơn mặt bằng chung, đổi lại áp lực và yêu cầu kiến thức nền cũng nặng hơn. Biên dịch tự do tính công theo trang hoặc theo dự án, nên thu nhập phụ thuộc nhiều vào lượng việc nhận được mỗi tháng.
5 – Bạn hợp với bên nào
Không có bài test tính cách nào trả lời thay được, nhưng có vài dấu hiệu tôi thấy khá đúng.
Nếu bạn thích ngồi một mình với một vấn đề tới khi giải được, thích tra cứu, khó chịu khi thấy câu văn chưa gọn, thì biên dịch sẽ cho bạn nhiều niềm vui. Nếu bạn thích nói chuyện, chịu được áp lực trước đám đông, nhớ nhanh, và không sợ hỏi lại người khác giữa cuộc họp, thì phiên dịch sẽ hợp hơn.
Còn nếu bạn chưa biết, cứ làm cả hai. Phần lớn chúng tôi đều bắt đầu như vậy. Tuần đó, sau buổi audit, tôi về nhà mở lại phụ lục hợp đồng của thứ Hai để kiểm tra lần cuối trước khi lưu vào hồ sơ. Có một từ trong đó, nhờ nghe người audit nói chiều hôm ấy, tôi mới hiểu đúng hơn. Sửa lại một chữ. Biên dịch và phiên dịch giúp nhau theo những cách nhỏ như thế.
Với văn bản hợp đồng hoặc giấy tờ cần dùng trước cơ quan nhà nước, bản dịch có thể phải qua thủ tục chứng thực theo quy định hiện hành, nên hỏi rõ yêu cầu trước khi nhận việc.
